-एक पूर्वछात्र (दोस्रो ब्याच) को आक्रोश, वेदना र गम्भीर नागरिक खबरदारी

१. भूमिका: १७ वर्षको इतिहास, ५-१० हजार प्राविधिक जनशक्ति र एक पूर्वछात्रको वेदना

कुनै पनि राष्ट्र वा समाजको समृद्धिको वास्तविक मापदण्ड त्यहाँ निर्माण गरिएका अग्ला व्यापारिक भवन वा राजनीतिक भाषण होइनन्; समृद्धिको सक्कली जग त प्राविधिक शिक्षा, वैज्ञानिक सीप र दक्ष जनशक्तिले निर्माण गरेको हुन्छ। आजभन्दा १७ वर्षअघि काभ्रेपलाञ्चोकको ऐतिहासिक शहर बनेपामा जनवादी गणतन्त्र चीन सरकारको मैत्रीपूर्ण भौतिक तथा प्राविधिक सहयोगमा नेपाल बनेपा पोलिटेक्निक संस्थान (Nepal Banepa Polytechnic Institute - NBPI) को स्थापना हुँदा सिङ्गो मुलुकले एउटा ठूलो आशा र भरोसा पाएको थियो।

म यसै गौरवशाली संस्थानको दोस्रो ब्याच (2nd Batch) को विद्यार्थीका रूपमा आफ्नो जीवनको महत्वपूर्ण समय यसै हाताभित्र बिताउन पाएकामा सदैव गौरवान्वित महसुस गर्दछु। हाम्रा लागि यो संस्थान केवल इट्टा, सिमेन्ट र ढलानले बनेको निर्जीव संरचना मात्र थिएन; यो त सुदूर कर्णालीका दूरदराजदेखि तराईका फाँटहरू, अनि पश्चिमाञ्चलका पहाडहरूबाट हातमा सपना र आँखामा उज्ज्वल भविष्य बोकेर आएका हजारौँ मध्यमवर्गीय तथा विपन्न छात्रछात्राहरूको प्राविधिक भविष्य निर्माण गर्ने एउटा पवित्र मन्दिर थियो।

स्थापनाको १७ वर्षमा यस संस्थानले 4-5 हजारभन्दा बढी दक्ष प्राविधिक जनशक्ति (इञ्जिनियरिङ, आईटी, होटल म्यानेजमेन्ट, GIS, Electric आदि) उत्पादन गरी राष्ट्र निर्माणमा खटाइसकेको छ। आज यस संस्थानबाट उत्तीर्ण ५०० भन्दा बढी पूर्वविद्यार्थीहरू अस्ट्रेलिया, जापान, संयुक्त राज्य अमेरिका, संयुक्त अधिराज्य (लण्डन) लगायत विश्वका दर्जनौँ विकसित मुलुकहरूमा उच्च ओहोदा र सम्मानजनक स्थानमा कार्यरत छन्।

तर आज, जब म आफ्नै शिक्षालयको प्राङ्गणतर्फ हेर्छु, मेरो हृदय गहिरो शोक, असीम वेदना र तीव्र आक्रोशले भरिएर आउँछ। जुन भवनमा इञ्जिनियरिङका नक्साहरू कोरिन्थे, जहाँ प्राविधिक सीपको प्रयोगशाला सञ्चालन हुन्थ्यो— आज त्यही शैक्षिक भवनको एक हिस्सा बनेपा नगरपालिकाको प्रशासनिक कार्यालयका रूपमा प्रयोग भइरहेको छ!

एउटा प्राविधिक शिक्षालयको पवित्र परिसरलाई नगरको प्रशासनिक अड्डामा रूपान्तरण गर्ने यो आत्मघाती कदम देख्दा प्रश्न उठ्छ— के बनेपाका नगरप्रमुख र उहाँका सल्लाहकारहरू होसमा हुनुहुन्छ? के प्राविधिक शिक्षा यो देश र स्थानीय सरकारका लागि एउटा भद्दा मजाक हो?

२. ख्वप पोलिटेक्निक भर्सेस बनेपा पोलिटेक्निक: १५ किलोमीटरको दुरीमा चेतनाको विशाल खाडल

बनेपाबाट मात्र १५ किलोमीटरको दुरीमा रहेको छिमेकी जिल्ला भक्तपुरतर्फ नजर लगाऔँ। त्यहाँ भक्तपुर नगरपालिकाद्वारा सञ्चालित ख्वप पोलिटेक्निक इन्स्टिच्युट (Khwopa Polytechnic Institute) र ख्वप इञ्जिनियरिङ कलेज छ। भक्तपुर नगरपालिकाका जनप्रतिनिधिहरू आफ्ना शैक्षिक संस्थाहरूको गरिमा कसरी बढाउने, गरिब र जेहेन्दार विद्यार्थीहरूलाई कसरी गुणस्तरीय प्राविधिक शिक्षा दिने र ख्वपलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको अध्ययन केन्द्र कसरी बनाउने भनेर अहोरात्र खटिरहेका छन्। उनीहरूले शैक्षिक संस्थाको भूमिलाई नगरको सम्पत्ति मात्र होइन, नगरको आत्मा मानेका छन्।

तर, ठ्याक्कै १५ किलोमीटर यतातर्फ बनेपा नगरपालिका भने अर्कै धन्दामा लिप्त छ! भक्तपुरले शैक्षिक संस्थाको रक्षा र विकास गर्छ, भने बनेपा नगरपालिका कसरी हुन्छ वैदेशिक अनुदानमा बनेको स्थापित प्राविधिक शिक्षालय हडपेर त्यसलाई ध्वस्त बनाउने खेलमा लागेको छ।

एउटा छिमेकी नगरपालिका शैक्षिक क्रान्ति गरिरहेको छ, भने अर्को नगरपालिका शैक्षिक भवन कब्जा गरेर बसिरहेको छ। योभन्दा ठूलो विडम्बना, बौद्धिक टाटपल्टाई र शर्मनाक विषय अर्को के हुन सक्छ?

३. चिनियाँ दूतावासको अनुदानमाथि प्रहार र कूटनीतिक मर्यादाको धज्जी

नेपाल बनेपा पोलिटेक्निक संस्थान कुनै स्थानीय ठेकेदार वा व्यापारीको लगानीमा बनेको होइन। यो जनवादी गणतन्त्र चीन सरकार र काठमाडौँस्थित चिनियाँ दूतावास (@ChineseEmbassyInNepal) को नि:स्वार्थ वैदेशिक अनुदान र कूटनीतिक सहयोगबाट निर्मित एउटा राष्ट्रिय धरोहर हो।

चीन सरकारले यो विशाल भौतिक पूर्वाधार र आधुनिक प्रयोगशाला बनेपाका नेताहरूलाई सित्तैमा नगर कार्यालय चलाउन वा कार्यकक्ष ओगट्न बनाएर दिएको थिएन। यो त नेपाली युवाहरूलाई प्राविधिक शिक्षा दिएर आत्मनिर्भर बनाउनका लागि उपहार स्वरूप दिइएको थियो।

आज शैक्षिक प्रयोजनका लागि दिइएको अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगलाई यसरी नगरको प्रशासनिक प्रयोजनमा दुरुपयोग गरिएको दृश्य देख्दा वैदेशिक साझेदारहरूले नेपालप्रति कस्तो दृष्टिकोण बनाउलान्? चिनियाँ दूतावासले आफ्नो मैत्रीपूर्ण सहयोग यसरी राजनीतिक र प्रशासनिक कब्जामा परेको देख्दा नेपालको कूटनीतिक साख र विश्वसनीयतामा कति गम्भीर धक्का पुग्छ? यो सोच्ने चेतना बनेपाका नगरप्रमुख र उहाँका 'थिंक ट्याङ्क' हरूमा खोइ?

४. वर्गभेद, सम्भ्रान्त मानसिकता र दुर्गमका विद्यार्थीप्रति उपेक्षा

बनेपाका केही स्थानीय नेतृत्व र तथाकथित सम्भ्रान्त वर्गमा एउटा घिनलाग्दो र सङ्कुचित मानसिकता हाबी भएको देखिन्छ। उहाँहरूका आफ्ना छोराछोरी महँगा निजी कलेजहरू वा विदेशमा पढ्छन्। पोलिटेक्निकमा पढ्न त सुदूर कर्णाली, मधेशका गाउँहरू, अनि पश्चिमाञ्चलका विकट बस्तीहरूबाट गरीब तथा मध्यमवर्गीय विद्यार्थीहरू आउँछन्।

त्यसैले local leadership को सोच्ने ढाँचा यस्तो बन्यो— "यहाँ हाम्रा छोराछोरी कहाँ पढ्छन् र? यो त गाउँ-दुर्गमका सोझा विद्यार्थी पढ्ने ठाउँ त हो नि! यिनको के मतलब?"

यो वर्गभेदी र विभेदकारी मानसिकताको पराकाष्ठा हो। तराईको गर्मी र कर्णालीको अभाव जित्दै सपना बोकेर बनेपा आएका ती हजारौँ युवाहरूका लागि यो संस्थान उनीहरूको जीवन बदल्ने मन्दिर हो। के उनीहरू दुर्गमबाट आएका हुन् भन्दैमा उनीहरूको शैक्षिक वातावरण खोस्ने अधिकार बनेपा नगरपालिकालाई कसले दियो?

'२-४ जनालाई छात्रवृत्ति दिएर कलेज नै हडप्ने' प्रपञ्च र वित्तीय लाचारी

नगरपालिकाले आफू पोलिटेक्निकको भवनमा बस्नुको पछाडि २-४ जना स्थानीय विद्यार्थीलाई छात्रवृत्ति दिएको वा सहकार्य गरेको जस्ता cheap बहानाबाजी बनाउने गरेको सुनिन्छ।

५.के २-४ जनालाई छात्रवृत्ति दिँदैमा सिङ्गो कलेज र त्यसको भवन हडप्न पाइन्छ?

शैक्षिक संस्थालाई आफ्नो क्षेत्र (Land and Infrastructure) कहिल्यै धेरै हुँदैन। कलेजलाई त भोलि नयाँ ल्याब बनाउनुपर्छ, अनुसन्धान केन्द्र थप्नुपर्छ, पुस्तकालय विस्तार गर्नुपर्छ र Mini-University को रूपमा स्तरोन्नति गर्नुपर्छ।

अर्को मुख्य प्रश्न: के बनेपा नगरपालिका यति धेरै गरीब र कङ्गाल भएको हो?

के एउटा नगरपालिकाले १ वर्षको अवधिमा नगरभित्र एउटा व्यवस्थित प्रशासनिक भवन निर्माण गर्न सक्दैन? वा बनेपा बजारमा एउटा भवन भाडामा लिएर कार्यालय सञ्चालन गर्ने बजेट वा क्षमता नगरपालिकासँग छैन? यदि छैन भने, एउटा स्थापित अन्तर्राष्ट्रिय शैक्षिक संस्थाको भवनमा शरण लिन जानु बनेपा नगरपालिकाको चरम व्यवस्थापकीय असफलता र वित्तीय लाचारी बाहेक केही होइन।

६. शैक्षिक संस्थामा प्रशासनिक अड्डा सञ्चालन गर्दाका गम्भीर दुष्परिणामहरू (Disadvantages & Drawbacks)

एउटै परिसरभित्र एकातिर प्राविधिक शिक्षालय र अर्कोतिर नगरको प्रशासनिक कार्यालय चलाउँदा परेका गम्भीर नकारात्मक असरहरू निम्न छन्:

१. अध्ययनको शान्त वातावरण ध्वस्त: नगरपालिकामा दैनिक सयौँ सेवाग्राहीको भीडभाड, राजनीतिक धर्ना, नाराबाजी र प्रशासकीय चहलपहल हुन्छ। प्राविधिक शिक्षाका लागि आवश्यक पर्ने एकाग्रता र प्रयोगशालाको शान्त वातावरण पूर्ण रूपमा खलबलिएको छ।

२. सुरक्षा र अनुशासनमा जोखिम: कलेज परिसरभित्र बाह्य व्यक्तिहरूको निर्वाध आउजाउले गर्दा अध्ययनरत विद्यार्थीहरू, विशेष गरी छात्राका लागि सुरक्षा र अनुशासनको गम्भीर प्रश्न उभिएको छ।

३. भौतिक पूर्वाधारको दुरुपयोग र विनाश: इञ्जिनियरिङ र प्राविधिक प्रयोगात्मक कार्यका लागि निर्मित कोठा र ल्याबहरूलाई प्रशासनिक ढड्डा, दर्ता-चलानी र टेबल-कुर्सी राख्ने थलो बनाइँदा आधुनिक पूर्वाधारहरूको विनाश भइरहेको छ।

४. भावी विस्तारमा पूर्ण विराम: NBPI लाई आगामी दिनमा B.E. (Bachelor of Engineering) वा प्राविधिक विश्वविद्यालयका रूपमा स्तरोन्नति गर्ने बाटोमा नगरपालिकाको उपस्थिति सबैभन्दा ठूलो तगारो बनेको छ।

५. अन्तर्राष्ट्रिय छवि र अनुदानमा धक्का: चीन सरकार वा अन्य वैदेशिक निकायहरूले दिएको शैक्षिक अनुदान यसरी गैर-शैक्षिक काममा दुरुपयोग भएको देख्दा भविष्यमा नेपालले पाउने सम्भावित वैदेशिक सहयोग ठप्प हुने जोखिम बढेको छ।

७. मताधिकारप्रतिको आत्मग्लानि र राष्ट्रिय निकायहरूसँग खुला माग

एउटा नागरिक र यसै माटोको पूर्वविद्यार्थीका नाताले आज मलाई आफूले विगतमा हालेको भोटप्रति गहिरो ग्लानि र लज्जाबोध भइरहेको छ। हामीले स्थानीय चुनावमा राजनीतिक नेतृत्वलाई यसकारण भोट दिएका थिएनौँ कि उहाँहरूले हाम्रा शैक्षिक मन्दिरहरूलाई कब्जा गरेर आफ्ना प्रशासनिक अखडा बनाऊन्।

यो विषय अब केवल बनेपाको मात्र रहेन। त्यसैले, यस लेखमार्फत म निम्न निकायहरूको तत्काल ध्यानाकर्षण गराउन चाहन्छु:

१. प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालय (PMO):

वैदेशिक अनुदान (चीन सरकार) बाट निर्मित यस्ता sensitive र महत्वपूर्ण राष्ट्रिय शैक्षिक पूर्वाधारहरूको दुरुपयोग रोक्न तत्काल हस्तक्षेप गरियोस्।

२. माननीय शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रीज्यू एवं शिक्षा मन्त्रालय:

CTEVT अन्तर्गतको यो राष्ट्रिय स्तरको सम्पतिलाई स्थानीय तहले मनपरी ढङ्गले प्रशासनिक प्रयोजनमा ल्याउँदा मन्त्रालय मौन बस्न मिल्दैन। अविलम्ब भवन खाली गराउने कडा निर्देशन जारी गरियोस्।

३. नगरप्रमुखको मातृ पार्टी र सत्तारूढ दलहरू:

आफ्ना निर्वाचित प्रतिनिधिहरूले शैक्षिक संस्थामाथि गरिरहेको यस्तो जनविरोधी र शिक्षाविरोधी हर्कतको नैतिक जिम्मेवारी लिनुहोस्। पोलिटेक्निकको भवन खाली गराउन मेयरलाई तत्काल पार्टीगत निर्देशन दिनुहोस्।

४. काठमाडौँस्थित चिनियाँ दूतावास (@ChineseEmbassyInNepal):

चीन सरकारको मैत्रीपूर्ण सहयोगमा निर्मित शैक्षिक भवनलाई गैर-शैक्षिक र प्रशासनिक काममा दुरुपयोग गरिएको विषयमा आवश्यक चासो र कूटनीतिक ध्यानाकर्षण गराइयोस्।

८. निष्कर्ष: अब त ब्युँझ बनेपा

संसारको जुनसुकै कुनामा पनि शैक्षिक संस्थाको एक इन्च जमिन वा भवन पनि प्रशासनिक वा राजनीतिक प्रयोजनका लागि मिच्न पाइँदैन— यो एउटा सामान्य निरक्षर नागरिकले पनि बुझ्ने आधारभूत नियम हो। तर बनेपाका नगरप्रमुख र उहाँका सल्लाहकारहरूले यो न्यूनतम चेतना समेत गुमाउनु दुर्भाग्यपूर्ण छ।

हाम्रो स्पष्ट र अन्तिम माग छ:

-नेपाल बनेपा पोलिटेक्निक संस्थानको हाताभित्र सञ्चालित बनेपा नगरपालिकाको प्रशासनिक कार्यालय अविलम्ब, बिना कुनै शर्त अन्यत्र सारियोस्।

-कलेजको भवन र सम्पूर्ण हाता पूर्ण रूपमा विद्यार्थीहरूको अध्ययन र प्रयोगशालाका लागि फिर्ता गरियोस्।

-संस्थानलाई ख्वप जस्तै उच्च प्राविधिक अध्ययन संस्थान र Mini-University का रूपमा विकसित गर्ने स्पष्ट रणनीति बनाइयोस्।

-यदि स्थानीय सरकारले आफ्नो यो गम्भीर गल्तीलाई तत्काल नसच्याउने हो भने, यस संस्थानबाट उत्तीर्ण भई देश-विदेशमा रहेका हजारौँ पूर्वविद्यार्थीहरू, वर्तमान अध्ययनरत छात्रछात्राहरू र शिक्षाप्रेमी बनेपाली जनता सशक्त आन्दोलनमा उत्रन बाध्य हुनेछन्।

शैक्षिक संस्थाको एक इन्च जमिन पनि कब्जा गर्न दिइने छैन! प्राविधिक शिक्षाको जय होस्!